Het is heerlijk om van niets iets te maken

Als je ouder wordt krijg je steeds vaker te maken met afscheid. Actrice Debby Petter maakte er een solovoorstelling over. “Aan de ene kant pel je af, aan de andere kant word je rijker.” Gaandeweg is tot en met eind april 2014 in de Nederlandse theaters te zien.

De groenteboer waar ze vaste klant is sluit zijn zaak. Ze herinnert zich nog dat ze er kwam met haar zoontje in de buggy, een banaan in zijn peuterhandje. Het afscheid van deze vriendelijke middenstander valt haar zwaar, omdat hij ruim 25 jaar verweven was met haar leven. Met deze scène begint Gaandeweg, een ingetogen en ontroerende voorstelling over afscheid. Debby Petter speelt een vrouw die hiermee moet zien te dealen. Afscheid van de groenteboer, maar ook van het kind dat op eigen benen gaat staan, van de echtgenoot die kiest voor een andere vrouw of van ouders die overlijden. “Ik wilde een voorstelling maken over afscheid, omdat iedereen hier onherroepelijk mee te maken krijgt”, vertelt Petter. “In het leven vallen dingen weg, gevraagd of ongevraagd. En uiteindelijk blijft de essentie van jezelf over. Aan de ene kant pel je af en aan de andere kant word je wijzer en rijker.”

De actrice staat in een sober decor vol verhuisdozen. Hierin ligt een deel van het verleden van haar onlangs overleden moeder verborgen; het andere deel heeft ze in 134 vuilniszakken weggegooid. Soms pakt Petter een tastbare herinnering uit een doos: een blokfluit, een muziekdoosje, een fotoalbum. Er staat ook nog een tas met was, van zoonlief die zijn vuile goed nog bij moeder langsbrengt.

Eenzame romantiek

De theatercarrière van Debby Petter startte begin jaren zeventig, toen Youp van ‘t Hek – met wie zij later trouwde – haar vroeg deel uit te maken van de cabaretgroep Nar. De laatste jaren boekte Petter succes met de theaterhit Zadelpijn en ander damesleed en het solostuk Ik ben er nog, gebaseerd op het boek dat zij schreef over het heftige en verdrietige oorlogsverleden van haar Joodse moeder. In de jaren negentig presenteerde zij Spoorloos en wat later ook het NOS Journaal. Ze is blij dat ze nu niet meer wordt herkend op straat. “Ik val liever niet op.”
Hoe dan ook, ze durft toch maar in haar eentje op het toneel te gaan staan en een monoloog van anderhalf uur te brengen. “Het is een ontdekking, alles valt op z’n plek. Ik vind het heerlijk om in m’n eentje te spelen. Zo’n solotournee door het land, in de kleine theaters, heeft een mooie en eenzame romantiek waar ik me prettig bij voel.”
Thomas Verbogt schreef, net als voor Ik ben er nog, de tekst van Petters monoloog. Het maakproces van de twee theatermakers verliep vloeiend. Zij mailde de auteur haar gedachtes en verhalen. Ze spraken een paar keer af. Zij vertelde, hij luisterde en maakte aantekeningen. “Thomas heeft niet veel nodig, ‘hij heeft een rijk binnenleven’ zeg ik altijd. Alle materie broeide lang in zijn hoofd en op een dag tuimelde het er allemaal uit. Hij heeft me de monoloog voorgelezen en vervolgens zijn we stukken tekst gaan schrappen, schaven en verplaatsen. Het is heerlijk om van niets iets te maken.”

Pas onlangs kwam de actrice erachter dat de basis van wat ze nu doet eigenlijk al op de lagere school werd gelegd. “Ik moest het gedichtje ‘Ik ben lekker stout’ van Annie M.G. Schmidt voorlezen. Ik had er plezier in om het op zo'n manier te brengen, dat iedereen luisterde en vooral ook blééf luisteren. Een goed verhaal vertellen, dát vind ik mooi om te doen." 

Geen woorden voor

Van één ding kan de vrouw die Petter speelt geen afscheid nemen: het afschuwelijke familiegeheim omtrent haar jongere zusje. Zoals Petters eigen moeder in eerste instantie niet over haar traumatische ervaringen in de oorlog kon praten, zo is het voor deze vrouw onmogelijk om met haar zusje over het verleden in gesprek te gaan. “Daarvoor is het te erg, er zijn letterlijk geen woorden voor. Het is een veelgebruikt mechanisme bij mensen die iets traumatisch hebben meegemaakt: als je er niet over praat dan bestaat het ook niet. De consequentie hiervan voor deze vrouw is dat ze moet leven met een gigantisch schuldgevoel.”

‘Hij is nu van zichzelf’

Wat is het voor vrouw die Petter neerzet? “Zij is een vrouw die al behoorlijk veel levenservaring heeft opgedaan. Door de gebeurtenissen in haar jeugd zou ze cynisch kunnen zijn, maar dat laat ze net niet toe. Ze heeft gelukkig haar gevoel voor humor behouden.” De actrice vervolgt: “Blij en trots kijkt ze naar haar volwassen zoon en constateert: ‘hij is nu van zichzelf’. Iets wat ik zelf dacht toen onze kinderen het huis uit gingen.” Petter lijkt verder niet op haar. “Ik streef altijd openheid na en zou het gesprek met m’n zusje aangaan. Wat ik wel herken in haar is dat deze vrouw zich steeds minder aantrekt van wat mensen van haar vinden.”

Op de vraag wat de actrice als het grootste afscheid in haar leven ziet, antwoordt zij: “Dat je beseft dat je onbevangenheid voor altijd is vertrokken.” Ze vergelijkt het met het beeld van een jong meisje dat op de hoogste hakken en in de mooiste jurk voor het eerst naar een feest gaat. “Vol verwachting komt ze op dat feest en wat voelt ze als ze daar aankomt: niets. Na afloop komt ze thuis en weet ze voorgoed dat een feest kan tegenvallen.” Wat volgens de actrice niet wil zeggen dat het meisje die hakken nooit meer aantrekt. “Nee, maar ze weet dat haar hoge verwachtingen nooit ingelost zullen gaan worden, simpelweg omdat het leven het leven is.”